Όλα τα "Άρθρα του μήνα"
Επιστροφή στην κεντρική σελίδα


Μαιευτική / Διαλεκτική

Γενικοί όροι Μαιευτικής

Γενικώς Μαιευτική και Διαλεκτική είναι η μετά κανόνων συζήτησις μεταξύ ατόμων, τα οποία έχουν συνομολογήσει ότι θα επιδοθούν εις την αναζήτησιν της αληθείας ενός συγκεκριμένου θέματος, άνευ προσωπικής εμπαθείας και υποκειμενικών δοξασιών, άνευ "οιήσεως".

Τον φιλοσοφικόν τρόπον της συζητήσεως καθώρισε πρώτος ο Σωκράτης και τον ανέπτυξεν από μαιευτικήν εις διαλεκτικήν ο Πλάτων.

Σωκρατική και Πλατωνική μέθοδος ταυτίζονται, ως προς την διαλογικήν μορφήν της εξετάσεως ηθικών, λογικών και οντολογικών εννοιών.

Η μέθοδος του Σωκράτους είναι η μαιευτική, η οποία με το πέρας του διαλόγου αφήνει τον συνομιλητήν εις την απορίαν. Τουτ' εστιν δεν δίδεται συγκεκριμένος ορισμός επί της εξετασθείσης εννοίας. Οι διάλογοι αυτοί του Πλάτωνος ονομάζονται "απορητικοί". Βάσις της συζητήσεως των είναι η Σωκρατική ειρωνεία και σκοπός η εξέτασις της αρετής και των συναφών της εννοιών.

Η διαλεκτική συνίσταται και αυτή εις την διαδοχήν ερωτήσεων και απαντήσεων, αι οποίαι καταλήγουν μετά από πέντε διαδοχικάς γνωσιολογικάς φάσεις εις την αναγνώρισιν και αποδοχήν της κοινωνίας των Ιδεών δια των "υποθέσεων".

(Σημ.: Η ανάλυσις των πέντε γνωσιολογικών φάσεων της διαλεκτικής, δηλ. αι έννοιαι της επαγωγής/συναγωγής, καθώς και τα "όργανα", τα οποία χρησιμοποιεί η διαλεκτική (προτροπή, αποτροπή, άσκησις ελέγχου, έπαινοι και επικρίσεις), μέχρι την ανάπτυξιν των Πλατωνικών Ιδεών και την θέασιν του Αγαθού, θα πραγματοποιηθή αργότερον. Εις την παρούσαν φάσιν θα αναλυθή μόνον η μαιευτική, η οποία είναι και αυτή "όργανον" της διαλεκτικής, καθώς αποτελεί απαραίτητον προϋπόθεσιν της καθάρσεως, ώστε αφού πρώτον εφαρμόσωμε την κάθαρσιν, να προσλάβωμεν εν συνεχεία ορθώς την έννοιαν της διαλεκτικής).

Το θέμα της μαιευτικής συζητήσεως ήτο καθωρισμένον εκ των προτέρων και εκινείτο εις τον ιδεατόν κόσμον των αφηρημένων εννοιών. Η επίγνωσις της αρετής μετά των ιδιοτήτων της ήτο η βασική επιδίωξις των συζητήσεων του Σωκράτους, με σκοπόν την ηθικήν βελτίωσιν των συμπολιτών του (Πλάτωνος "Απολογία Σωκράτους", 30C - 31C).

"Τι εστιν αρετή"; "Τι εστιν επιστήμη"; Τι εστι φιλία"; "Τι εστι δικαιοσύνη"; κ. λπ.

Καθημερινώς ο Σωκράτης ήρχετο εις την αγοράν και, πλησιάζων τούς Αθηναίους, συνήπτε διαλογικήν συζήτησιν μετ' αυτών. Δια των ερωτήσεων του και των απαντήσεων των συμπολιτών του, απεκάλυπτεν εις αυτούς ότι η πεποίθησίς των περί της γνώσεως των αξιών και των αρχών ήτο πεπλανημένη, ήτο μία "οίησις".

"ΣΩ.: Ότι, ω φίλε, ουκ οίει αυτώ επίστασθαι ουκ επιστάμενος".

(Σω.: ότι, αγαπητέ, δεν νομίζεις ότι το γνωρίζεις, ενώ δεν το γνωρίζεις).
(Πλάτωνος "Αλκιβιάδης" 117B).

"Σω.: Ουκ άρα περί μη οίσθα πλανά, άνπερ ειδής ότι ουκ οίσθα";

(Σω.: Συνεπώς δεν πλανάσαι μη γνωρίζων, εάν βεβαίως γνωρίζεις ότι δεν γνωρίζεις;)

(Πλάτωνος "Αλκιβιάδης" 117D).

"Σω.: .... την του μη ειδότα οίεσθαι ειδέναι".

(Σω.: .... ότι μη γνωρίζων < ότι δεν γνωρίζεις> νομίζεις ότι γνωρίζεις).
(ως ανωτέρω).



Η Μαιευτική του Σωκράτους

Πρώτη δεσπόζουσα ψυχική ιδιότης θεωρείται "η αρετή". Επ' αυτής ο Σωκράτης διαπλάθει "με τέχνην και επιμέλειαν" την ψυχήν του νεαρού Αλκιβιάδου και γενικώτερον των συνομιλητών του (Πλάτωνος "Αλκιβιάδης" 124).

Δια της λεπτής Σωκρατικής ειρωνείας, ο Σωκράτης ανακοινώνει εις τον συνομιλητήν του ότι ο ίδιος δεν γνωρίζει "εν οίδεν ότι ουδέν οίδεν" ποίον είναι το ζητούμενον της αναζητήσεώς των, δηλ. τι σημαίνει "φρόνησις", "προσευχή", "οσιότης", "γνώθι σαυτόν" και των συναφών εννοιών, αι οποίαι συνοδεύουν και πλαισιώνουν την "αρετήν", ενώ κατά την έναρξιν του διαλόγου ο συνομιλητής του είναι βέβαιος ότι γνωρίζει, επίσταται του θέματος της συζητήσεως.

Η "μαιευτική", δια των ερωτήσεων του Σωκράτους και των απαντήσεων του συνομιλητού του, επί αφηρημένης εννοίας, έχει ως στόχον την αναζήτησιν της αληθείας δια της λογικής. Διότι η αρετή υπάρχει έμφυτος, αλλά "δυνάμει" εις τούς ανθρώπους και δι' αυτό όλοι νομίζουν ότι την κατέχουν. Όμως μόνον δια της επισταμένης αναζητήσεως και μαθήσεως παρά "αγαθού συμβούλου" η αρετή δύναται να καταστή κτήμα του ανθρώπου, με την προϋπόθεσιν ότι ούτος θα εφαρμόση τας επιταγάς της εις τον βίον (Πρόκλου "Εις τον Πλάτωνος πρώτον Αλκιβιάδην" 182 - 183).

Η αναζήτησις της αντικειμενικότητος της εγκύρου γνώμης και όχι της επί μέρους υποκειμενικότητος των συνομιλητών είναι ο επιδιωκόμενος στόχος του ορισμού των αφηρημένων εννοιών και δη της αρετής.

Σκοπός δε μαιευτικής/διαλεκτικής είναι όχι απλώς η θεωρητική διατύπωσις των εννοιών, αλλά η έμπρακτος εφαρμογή εις την στάσιν και τας επιλογάς του βίου. (Διάλογοι "Λάχης", περί ανδρείας, "Χαρμίδης", περί σωφροσύνης, "Πολιτεία", περί δικαιοσύνης).

Η ορθότης του ορισμού διέπεται υπό της λογικής και πρέπει να γίνη αποδεκτή από όλους τούς παρευρισκομένους συνομιλητάς. Διότι η αναγνώρισις του ορισμού δεν είναι εξ αποκαλύψεως, αλλά η σταδιακή "θήρευσις" (διάλογος "Σοφιστής") των επί μέρους χαρακτηριστικών της εννοίας, εδραιομένων επί της λογικής και της σωφροσύνης. Η αντικειμενική αλήθεια οδηγεί εις την επιστήμην.

"Σω.: .... σωφροσύνη εστί το εαυτόν γιγνώσκειν".

(Σω.: .... είναι σωφροσύνη το να γνωρίζη κανείς τον εαυτόν του).

(Πλάτωνος "Αλκιβιάδης" 131Β).

"ανθρώποισι πάσι μέτεστι γινώσκειν εωυτούς και σωφρονείν".

(Ηράκλειτος, απ. 116).


Το ατελές δεν δύναται να προοδεύση προς την τελειότητα του είδους του, εάν προηγουμένως δεν απαλλαγή εκ των εμποδίων της πλάνης και της "οιήσεως", λέγει ο Πρόκλος ("Εις τον Πλάτωνος πρώτον Αλκιβιάδην" 174). Η "οίησις", το να είναι κανείς βέβαιος ότι γνωρίζει, ενώ δεν γνωρίζει, είναι το κυριώτερον εμπόδιον εις την κατάκτησιν της αρετής, διότι συνοδεύεται υπό της αλαζονείας και της επάρσεως. Χρέος η αναζήτησις της ακριβείας των όρων των αφηρημένων εννοιών, ώστε δια της άρσεως των εσωτερικών εμποδίων να ανοίξη η οδός προς την αρετήν.

Ο συνομιλητής του Σωκράτους, απαντών εις τας ερωτήσεις, περιπίπτει εις αντιφάσεις και συνεπώς αναγκάζεται να "ομολογήση" την άγνοιάν του. Ομολογών ενώπιον των άλλων και εξετάζων τα του εαυτού προχωρεί εις την "λογοδοσίαν", εις "τον λόγον διδόναι", διαπιστώνων ενώπιον όλων την άγνοιάν του. Αι μείζονες προτάσεις είναι αι μεγάλαι, επί της ούσίας προτάσεις του Σωκράτους, αι οποίαι συνοδεύονται υπό των ελασσόνων προτάσεων της ομολογίας του συνομιλητού (Πρόκλου " Εις τον Πλάτωνος πρώτον Αλκιβιάδην" 176).

Δια να "εκμαιεύση" ο Σωκράτης την "ομολογίαν" της αγνοίας και της πλήρους συγχύσεως εκ του συνομιλητού του δεν είναι επιθετικός, αλλά πράος και συγκαταβατικός.

Αναγκάζει με προσήνειαν τον συνομιλητήν του εις τον "λόγον διδόναι", εις την λογοδοσίαν. Αύτη είναι η αναγνώρισις της "διπλής αγνοίας", η οποία επιτρέπει εις την ψυχήν του συνομιλητού, αφού ομολογήση την άγνοιάν του να εκφράση την πρώτην "απορίαν". Εκ της διπλής αγνοίας έφθασε εις την απλήν δια της απορίας. Εκ της απορίας ο δρόμος θα τον οδηγήση εις την επιστήμην, εις το επίστασθαι.

Ποία η φύσις "της διπλής αγνοίας";

Η διπλή άγνοια συνίσταται εις την πεποίθησιν του ανθρώπου ότι γνωρίζει, ενώ δεν γνωρίζει. Η άγνοια είναι διπλή, διότι, κατεχόμενος υπ' αυτής δεν πρόκειται ποτέ να διερωτηθή, να θέση απορίας δια να αναζητήση να μάθη εκείνον το οποίον αγνοεί. Θα παραμείνη δια παντός εις το σκότος της αμαθείας του. Υπαίτιος της πλάνης του είναι η αλαζονία, η οποία δεν θα του επιτρέψη να φθάση εις την απλή άγνοιαν και δι' αυτής εις την επιστήμην.



Συνοπτικός πίναξ των όρων της καθάρσεως
δια της Σωκρατικής μαιευτικής


ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΚΑΘΑΡΣΙΣ

"Η ΟΙΗΣΙΣ", εκ του ρ. οίομαι

Η ΔΙΠΛΗ ΑΓΝΟΙΑ

ΕΛΛΕΙΨΙΣ ΜΕΤΡΟΥ,
Η ΕΠΑΡΣΙΣ/ΑΛΑΖΟΝΙΑ

ΑΙ ΑΝΤΙΦΑΣΕΙΣ

Η ΟΜΟΛΟΓΙΑ

Η ΛΟΓΟΔΟΣΙΑ,
"ΤΟΝ ΛΟΓΟΝ ΔΙΔΟΝΑΙ"

Η ΑΠΟΡΙΑ

ΤΟ ΘΑΜΒΟΣ, Ο ΘΑΥΜΑΣΜΟΣ!



Η "κάθαρσις", ως προς το κείμενον
του Πρόκλου " Εις τον Πλάτωνος πρώτον Αλκιβιάδην"


Κατά τον Πρόκλον, η μέθοδος δια την άρσιν των εμποδίων και την κάθαρσιν της ψυχής είναι η εξής (175):

1. Ο Σ. δεν αναφέρει τίποτα από τα αληθή εις τον συνομιλητήν του, εάν πρώτον δεν αφαιρέση τας γνώμας εκείνας, αι οποίαι αποτελούν εμπόδιον εις την ψυχήν δια την κατάκτησιν της αληθείας.

2. Η εν λόγω διαδικασία οδηγεί εις "το μέτρον", δηλ. δια της αφαιρέσεως της αλαζονίας, γινόμαστε περισσότερον κόσμιοι και ολιγώτερον φορτικοί και δυσάρεστοι εις αυτούς, οι οποίοι μας συναναστρέφονται, διότι τούς επιτρέπομε να εκφράσουν και εκείνοι τας ιδικάς των απόψεις, τας οποίας ακούμε μετά προσοχής και διαλλακτικότητος. Εγκαταλείπομε την υποκειμενικότητα της "δόξης" και γινόμεθα σταδιακώς αντικειμενικοί, πλησιάζοντες μετά των άλλων την αλήθειαν. Επέρχεται ούτω σύμπνοια και ομόνοια μεταξύ των πολιτών, η οποία έχει την μεν αφετηρίαν εις την διαλλακτικότητα και την κρίσιν, το δε τέλος εις την λογικήν.

3. Περαιτέρω προετοιμαζόμεθα δια την κατάκτησιν της επιστήμης, ευρισκόμενοι εις την απλήν άγνοιαν, εφ' όσον η απλή άγνοια ευρίσκεται μεταξύ της διπλής αγνοίας και της επιστήμης. Η κατάστασις "η μεταξύ" διπλής αγνοίας και αγνοίας είναι το κενόν χρονικόν διάστημα, κατά το οποίον η ψυχή ευρίσκεται εις το σκότος και εις μεγάλην αγωνίαν.

4. Η εν συνεχεία ενασχόλησίς μας με την αναζήτησιν της αρετής, μας απομακρύνει από τα εξωτερικά υλικά πράγματα τα του σώματος και μας στρέφει προς τα της ψυχής.

5. Στρεφομένη η ψυχή εις τον εαυτόν της αρχίζει εσωτερικόν διάλογον, καθώς η ιδία αμφισβητεί και επανεξετάζει τας απόψεις της, δια τας οποίας προηγουμένως είχε την ακλόνητον πεποίθησιν ότι ήσαν ορθαί.

Ο Ελληνικός Δια-λογισμός,
ο οποίος διεξάγεται άνευ φωνής (Πλάτωνος "Θεαίτητος" 190),
έχει την έδραν του εις τον εσωτερικόν διάλογον της ψυχής,
διότι η "οίησις" είναι η νόσος της ψυχής,
λέγει ο Σωκράτης εις τον "Σοφιστήν".


6. Η ψυχή, με την επανεξέτασιν διαπιστώνει ποία είναι τα εμπόδια και τα αφαιρεί, καθώς συγχρόνως διαπιστώνει ποία από τα αναγκαία λείπουν, προκειμένου να αναπληρώση τας ελλείψεις της.

7. Η αντικειμενική εξέτασις, η άνευ εμπαθείας, της επιτρέπει την βεβαιότητα και την μονιμότητα εις την μέθοδον των συλλογισμών οι οποίοι πρόκειται να διατυπωθούν.

Το παράδειγμα του σώματος με τας τροφάς, τας οποίας αν και είναι περισσότερον ωφέλιμαι από εκείνας, τας οποίας έχει συνηθίσει ο οργανισμός, εν τούτοις δεν τας αφομοιώνει και του προξενούν μεγάλην δυσφορίαν, κατά τον ίδιον τρόπον, κατά τον οποίον η καθαρά επιστήμη, την οποίαν προσλαμβάνει η ψυχή μετατρέπεται εις μεγίστην πεπλανημένην απάτην και πλάνην, διότι αι προηγούμεναι λανθασμέναι δοξασίαι της καταστρέφουν την αλήθειαν της επιστήμης. Η "διπλή άγνοια" επανεμφανίζεται με νέον μανδύα.

Η έπαρσις ή η εγωϊστική αλαζονία είναι εμπόδια εις την "κάθαρσιν" και μόνον δια της καθολικής κλίμακος της καθάρσεως είναι δυνατή η προσέγγισις "του αγαθού", το οποίον προϋπάρχει δυνάμει εις την ψυχήν. Εκδηλούται δε δια της αρετής, η οποία είναι η έμπρακτος απόδειξις της γνώσεως αυτής.

Η αναγνώρισις της αγνοίας του ατόμου υπό του ιδίου του εαυτού, η αναζήτησις και η ανεύρεσις των ηθικών αξιών θα του επιτρέψουν να φθάση εις την επιστήμην, εις "το επίστασθαι" και εκείθεν εις "την μετοχήν του θείου".

copyright © ΑΛΤΑΝΗ

Η ανωτέρω σύντομος ανάλυσις αναφέρεται αποκλειστικώς εις την μαιευτικήν του Σωκράτους.

Η συνέχεια της μεθόδου της πρώτης φάσεως της διαλεκτικής θα ακολουθήση.

Προηγουμένως όμως αναμένω τα σχόλιά σας δια να διαπιστώσω εάν το θέμα της διαλεκτικής σας ενδιαφέρη δια να το συνεχίσω....



Αλτάνη,
Π.Φ., 3/12/2006




Όλα τα "Άρθρα του μήνα"
Επιστροφή στην κεντρική σελίδα